مهریه و قانون مدنی؛ مالکیت مهر، حال بودن و شاخص
مهریه و قانون مدنی را باید از روی خود مواد خواند، نه از روی عدد رایج در عرف. احکام مهر در کتاب هفتم (در نکاح و طلاق)، فصل ششم (در مهر) قانون مدنی، مواد ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۱ آمده است. این نوشته مواد اصلی را از پیکرهٔ قانونی مسیر داد نقل می‌کند و نسبت آن‌ها را با آزادی قراردادها در شرح ماده ۱۰ قانون مدنی و شرایط صحت معامله در شرح ماده ۱۹۰ قانون مدنی نشان میدهد.
هشدار: این مطلب آموزش عمومی است، نه نظر در پروندهٔ خانوادگی مشخص و نه جایگزین مراجعه به وکیل.
چه چیزی را میتوان مهر قرار داد؟
مادهٔ ۱۰۷۸ می‌گوید:
هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تَمَلُّک نیز باشد میتوان مَهر قرار داد.
مادهٔ ۱۰۷۹ معلوم بودن مهر را تا حد رفع جهالت می‌خواهد و مادهٔ ۱۰۸۰ مقدار مهر را به تراضی طرفین وامی‌گذارد. تراضی، بی‌قید نیست؛ اگر مهر مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد یا ملک غیر باشد، مادهٔ ۱۱۰۰ تکلیف را جداگانه معین کرده است:
در صورتی که مهرالمسمی مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد یا مِلک غیر باشد در صورت اول و دوم زن مستحق مَهرُالمِثل خواهد بود و در صورت سوم مستحق مثل یا قیمت آن خواهد بود مگر اینکه صاحب مال اجازه نماید.
شرط باطل کردن نکاح به سبب ندادن مهر، نکاح را از بین نمی‌برد. مادهٔ ۱۰۸۱:
اگر در عقد نکاح شرط شود که در صورت عدم تأدیه مَهر در مدت معین نکاح باطل خواهد بود نکاح و مَهر صحیح ولی شرط باطل است.
برای تأدیهٔ تمام یا قسمتی از مهر میتوان مدت یا اقساطی قرار داد (مادهٔ ۱۰۸۳). اگر مهر عین معین باشد و معلوم شود پیش از عقد معیوب بوده، یا بعد از عقد و پیش از تسلیم معیوب یا تلف شود، شوهر ضامن عیب و تلف است (مادهٔ ۱۰۸۴).
مالکیت مهر به مجرد عقد
جملهٔ کلیدی مادهٔ ۱۰۸۲ این است:
بمجرد عقد، زن مالک مَهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.
مالکیت مهر، موکول به نزدیکی یا به مطالبهٔ بعدی نیست؛ به مجرد عقد حاصل میشود. دربارهٔ تبصرهٔ این ماده، «قانون استفساریه تبصره ذیل ماده (۱۰۸۲) قانون مدنی مصوب ۱۳۷۶» (مصوب ۱۳۸۴/۰۲/۲۷ مجلس، تأیید شورای نگهبان ۱۳۸۴/۰۳/۰۴) به این پرسش که ملاک محاسبهٔ مهریه به نرخ روز، زمان صدور حکم است یا زمان تأدیه، چنین پاسخ داده است: «منظور از زمان تأدیه، زمان اجرای حکم قطعی و لازم الاجراء است.»
تبصرهٔ الحاقی ۱۳۷۶/۰۴/۲۹ همان ماده:
چنانچه مهریه وجه رایج باشد متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تادیه نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می گردد محاسبه و پرداخت خواهد شد مگر اینکه زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.
جملهٔ پایانی تبصره، تهیهٔ آیین‌نامهٔ اجرایی آن را بر عهدهٔ بانک مرکزی با همکاری وزارت دادگستری و وزارت امور اقتصادی و دارایی و تصویب هیأت وزیران گذاشته است. شاخص، حکم قانونی محاسبهٔ وجه رایج است، نه نرخ توافقی یک دفتر. اگر زوجین هنگام عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند، همان تراضی — در حدود قانون — مقدم است.
حق امتناع و سقوط آن
مادهٔ ۱۰۸۵:
زن میتواند تا مَهر باو تسلیم نشده از ایفاء وظائفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط بر اینکه مَهر او حالّ باشد و این امتناع مُسقِط حق نفقه نخواهد بود.
دو قید مهم است: مهر باید حال باشد، نه موجل؛ و این امتناع حق نفقه را ساقط نمی‌کند. مادهٔ ۱۰۸۶ می‌گوید اگر زن پیش از گرفتن مهر، به اختیار خود به ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد قیام کند، دیگر نمی‌تواند از حکم مادهٔ قبل استفاده کند؛ ولی حق مطالبهٔ مهر ساقط نمی‌شود.
وقتی مهر در عقد ذکر نشده است
مادهٔ ۱۰۸۷ نکاح دائم بدون ذکر مهر، یا حتی با شرط عدم مهر، را صحیح میداند؛ طرفین می‌توانند بعد از عقد مهر را به تراضی معین کنند و اگر پیش از آن نزدیکی واقع شود، زوجه مستحق مهرالمثل است. مادهٔ ۱۰۹۱ برای تعیین مهرالمثل، حال زن از حیث شرافت خانوادگی و صفات و وضعیت نسبت به امثال و اقران و اقارب و معمول محل را در نظر می‌گیرد. اگر اختیار تعیین مهر به زن داده شود، مادهٔ ۱۰۹۰ می‌گوید زن نمی‌تواند بیشتر از مهرالمثل معین کند.
در طلاق پیش از نزدیکی، مادهٔ ۱۰۹۲ زن را مستحق نصف مهر میداند و اگر شوهر بیش از نصف را قبلاً داده باشد، حق دارد مازاد را عیناً یا مثلاً یا قیمتاً استرداد کند. اگر مهر در عقد ذکر نشده باشد و شوهر پیش از نزدیکی و تعیین مهر زن را طلاق دهد، مادهٔ ۱۰۹۳ زن را مستحق مهرالمتعه، و اگر بعد از نزدیکی طلاق دهد مستحق مهرالمثل میداند.
عقد باطل و فسخ نیز حکم جدا دارند. مادهٔ ۱۰۹۸: اگر نکاح دائم یا منقطع باطل باشد و نزدیکی واقع نشده باشد، زن حق مهر ندارد و اگر گرفته باشد شوهر میتواند آن را استرداد کند. مادهٔ ۱۱۰۱: اگر عقد پیش از نزدیکی فسخ شود زن حق مهر ندارد، مگر آنکه موجب فسخ عِنَن باشد که در این صورت زن مستحق نصف مهر است.
وصول مهریه، جدا از قانون مدنی، تابع مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ است: اگر مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکهٔ تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مادهٔ ۲ قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی است و در مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است؛ رعایت محاسبهٔ مهریه به نرخ روز همچنان الزامی است.
از نظر مرجع، دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه تا نصاب یک میلیارد ریال، اگر مشمول مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده نباشد، طبق بند ۳ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ در صلاحیت دادگاه صلح است.
دعوای مهر، از نظر مرجع و محل طرح، قواعد آیین دادرسی خودش را دارد؛ نقطهٔ شروع صلاحیت نخستین را در شرح ماده ۱۰ قانون آیین دادرسی مدنی ببینید.
پرسش‌های رایج
مهریه و قانون مدنی از کی زن را مالک مهر میدانند؟ مطابق مادهٔ ۱۰۸۲، به مجرد عقد زن مالک مهر میشود و میتواند در آن هر نوع تصرفی که بخواهد بکند.
آیا مهر همیشه باید عندالمطالبه باشد؟ خیر. مادهٔ ۱۰۸۳ اجازه میدهد برای تمام یا قسمتی از مهر مدت یا اقساط قرار دهند. حق امتناع مادهٔ ۱۰۸۵ فقط وقتی است که مهر حال باشد.
مهر وجه رایج را چگونه حساب می‌کنند؟ تبصرهٔ الحاقی مادهٔ ۱۰۸۲، محاسبه را متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانهٔ زمان تأدیه نسبت به سال اجرای عقد، به تعیین بانک مرکزی، دانسته است مگر تراضی دیگری هنگام عقد شده باشد.
اگر مهر در عقد نیامده باشد، نکاح باطل است؟ در نکاح دائم، مادهٔ ۱۰۸۷ نکاح را صحیح میداند. تعیین بعدی به تراضی ممکن است و در صورت نزدیکی پیش از تعیین، مهرالمثل ثابت میشود.
منبع نقل و محدودیت پیکره چیست؟ نقل از پیکرهٔ قانون مدنی مسیر داد با منبع سامانهٔ قوانین مرکز پژوهش‌های مجلس است. برای آخرین متن، روزنامهٔ رسمی را ببینید.
شروع در مسیر داد
اگر می‌خواهید متن این مواد را جستجو کنید یا مباحث نکاح را با درسنامه و تست تمرین کنید، می‌توانید در مسیر داد رایگان ثبت‌نام کنید. این ابزار جای خواندن قانون و جای مراجعه به وکیل را نمی‌گیرد.
یادآوری منبع
نقل مواد ۱۰۷۸ تا ۱۰۸۷، ۱۰۹۰ تا ۱۰۹۳، ۱۰۹۸، ۱۱۰۰ و ۱۱۰۱ قانون مدنی از پیکرهٔ مسیر داد (`https://laws.mrc.ir/ViewText/1531`) است. این نوشته نظر در دعوای مشخص نیست.